Het percentage mantelzorgers dat zich redelijk zwaar tot overbelast voelt, steeg in Hollands Midden tussen 2020 en 2024 van 14% naar 23%. Het totaal aandeel mantelzorgers onder inwoners van 18 jaar of ouder in deze periode bleef stabiel (13%). Om meer inzicht te krijgen in de ervaringen van mantelzorgers en factoren die bijdragen aan (over)belasting is kwalitatief onderzoek uitgevoerd. GGD GHOR Nederland heeft namens de GGD’en en het RIVM in het najaar van 2025 opdracht gegeven aan Bureau EMMA voor dit aanvullende onderzoek. Met deze inzichten kunnen GGD’en gerichte adviezen geven aan gemeenten en partners om mantelzorgers beter te ondersteunen. Lokale cijfers en de adviezen zijn hier te vinden.
Het percentage mantelzorgers dat zich redelijk zwaar tot overbelast voelt, steeg in Hollands Midden tussen 2020 en 2024 van 14% naar 23%. Het totaal aandeel mantelzorgers onder inwoners van 18 jaar of ouder in deze periode bleef stabiel (13%). Om meer inzicht te krijgen in de ervaringen van mantelzorgers en factoren die bijdragen aan (over)belasting is kwalitatief onderzoek uitgevoerd. GGD GHOR Nederland heeft namens de GGD’en en het RIVM in het najaar van 2025 opdracht gegeven aan Bureau EMMA voor dit aanvullende onderzoek. Met deze inzichten kunnen GGD’en gerichte adviezen geven aan gemeenten en partners om mantelzorgers beter te ondersteunen. Lokale cijfers en de adviezen voor gemeenten zijn hier te vinden.
Het onderzoeksbureau heeft verdiepend onderzoek uitgevoerd om meer inzicht te krijgen in de ervaringen van mantelzorgers en factoren die bijdragen aan (over)belasting. In een nieuwsbrief en factsheet presenteren ze de belangrijkste uitkomsten van dit onderzoek. Duiding van de resultaten staat beschreven in het bijbehorende rapport.
Mantelzorg wordt zelden ervaren als een bewuste keuze, maar ontstaat veelal vanuit liefde, verbondenheid en een gevoel van verantwoordelijkheid of noodzaak. De zorg wordt vaak gezien als een vanzelfsprekend onderdeel van de relatie met de naaste. Tegelijkertijd spelen normen en waarden een belangrijke rol. Voor sommige mantelzorgers, waaronder mantelzorgers met een migratieachtergrond, is zorg voor ouders of partner sterk verbonden met morele of religieuze opvattingen. Dit kan de drempel verhogen om professionele hulp te vragen of zorg uit handen te geven. In sommige situaties wordt mantelzorg gegeven vanuit ervaren noodzaak, bijvoorbeeld wanneer passende professionele zorg ontbreekt of onvoldoende aansluit bij de behoeften van de zorgvrager.De deelnemende mantelzorgers ervaren diverse vormen van belasting die elkaar versterken: mentale en emotionele belasting, sociale belasting, praktische belasting en financiële gevolgen.
Mantelzorgers geven aan vooral overbelast te raken wanneer meerdere belastende factoren tegelijk aanwezig zijn en elkaar versterken. Overbelasting ontwikkelt zich meestal geleidelijk: zorg is langdurig, intensief en emotioneel, verantwoordelijkheden stapelen zich op en er is onvoldoende steun, herstel en erkenning. Er is geen eenduidige oorzaak, maar mantelzorgers merken wel een structurele verschuiving in de maatschappij. De toename zit niet alleen in de zorg zelf, maar vooral in de context waarin de zorg gegeven wordt.
Het voorkomen van overbelasting
Mantelzorgers benoemen een breed palet aan maatregelen die volgens hen kunnen helpen om overbelasting te voorkomen. Deze maatregelen liggen niet alleen bij mantelzorgers zelf, maar ook bij hun netwerk, werkgevers, formele zorgverleners en systeempartijen zoals gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren.
Mantelzorgers zelf Mantelzorgers zien zelfzorg en aandacht voor eigen behoeften als voorwaarde om de zorg vol te houden. Dit gaat om bewust rustmomenten nemen, hobby’s of werk blijven doen die energie geven, en alert blijven op signalen zoals stress en vermoeidheid. Een tweede belangrijke stap is leren accepteren dat je niet alles kunt en niet alles hoeft te doen. Grenzen stellen en keuzes maken helpt voorkómen dat verantwoordelijkheidsgevoel leidt tot structureel over die eigen grens gaan. Structuur aanbrengen en overzicht houden helpt ook tegen overbelasting. Tenslotte helpt het accepteren van de situatie en wat je zelf wel en niet kunt.
Netwerk en de informele zorg
Familie en vrienden zijn een belangrijke laagdrempelige bron van steun. Zij kunnen een belangrijke buffer vormen tegen overbelasting door praktische en emotionele nabijheid. Niet wachten tot een mantelzorger vraagt om hulp, maar actief initiatief nemen wordt als essentieel gezien. Informele zorg (vrijwilligers, lotgenoten en buurtinitiatieven) wordt gezien als aanvullend en tijdelijk verlichtend. Vrijwilligers zijn vooral waardevol voor lichte, begrensde taken, mits er coördinatie is zodat mantelzorgers niet extra regelwerk hebben.
WerkgeversWerkgevers kunnen een aantal dingen doen om de gecombineerde taken van mantelzorgers te verlichten. Op de werkvloer kunnen zij mantelzorg bespreekbaar maken en erkenning geven. Zij spelen een belangrijke rol in het creëren van een ondersteunende werkcultuur voor mantelzorgers. Waar mogelijk is flexibiliteit in werktijden en werkplek belangrijk. Werkgevers kunnen overbelasting voorkomen door mee te denken over werkdruk, taken en verwachtingen. Door actief te informeren over verlof en regelingen rondom mantelzorg en werk, wordt de drempel verlaagd om op tijd steun te vragen. Het is belangrijk dat zij overbelasting tijdig signaleren bij hun werknemers, waardoor uitval voorkomen kan worden.
Gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantorenMantelzorgers geven aan dat toegankelijke en duidelijke informatie voor burgers over de mogelijkheden rondom mantelzorg noodzakelijk is. Onoverzichtelijke loketten en bureaucratie vergroten de belasting. Eén centraal aanspreekpunt zou veel stress verminderen. Daarnaast zijn preventieve, laagdrempelige hulp en ontlastende voorzieningen belangrijk, zoals respijtzorg en andere vormen van tijdelijke overname van zorg. Hier spelen gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren een rol in.
Formele zorgverlenersMantelzorgers zien zorgprofessionals en formele zorgorganisaties als cruciale schakels in signalering en verwijzing, maar ook in begeleiding. Mantelzorgers verwachten dat zorgverleners actief en proactief informeren over ondersteuningsmogelijkheden en niet wachten tot problemen ontstaan. Erkenning en een luisterend oor hebben bovendien veel impact. Daarnaast ontzorgt het wanneer zorgverleners regelwerk uit handen nemen, meedenken over passende oplossingen en continuïteit bieden, bijvoorbeeld via één vaste contactpersoon.